Standardowa rada, jak zacząć worldbuilding do powieści, brzmi: zbuduj świat. Mapa, historia, języki, panteon, kalendarz, a potem napisz książkę, która się w nim dzieje. Uważam, że dla większości powieściopisarzy to zła kolejność, i mówię to jako ktoś, kto napisał powieść fantasy Medalion, a później zbudował Lokee, narzędzie, którego jedynym zadaniem jest pilnowanie porządku w świecie opowieści. Świat, który spotyka czytelnik, to ta część, której historia potrzebuje. Resztę przyjemnie się tworzy i drogo utrzymuje.
Kolejność, która z mojego doświadczenia działa, jest odwrotna: zacznij od pytań, które zadaje historia, zdecyduj o garstce rzeczy, bez których fabuła nie może się wydarzyć, a resztę zostaw niedopowiedzianą, aż jakaś scena się o nią upomni. Ten poradnik przechodzi przez te decyzje, daje Ci arkusz na pierwszą sesję z konkretnymi podpowiedziami i pokazuje, co zapisać, a co zostawić otwarte. Większość z tego działa z zeszytem. Ostatnia część pokazuje, jak te same decyzje przekładają się na skarbiec Lokee, jeśli chcesz, by zapis dał się sprawdzać, w miarę jak rośnie.
Przykładem przewodnim jest Popielny Krąg (w aplikacji: The Ashen Circle), opowieść demonstracyjna, którą możesz otworzyć w Lokee: siatka buntowników w otoczonym murami mieście Duskhollow, z Rowanem Ashe’em, jego siostrą Mirą Voss, lady Iseult Varnhold i sędzią Ophelią Crane. Obok niego użyję wymyślonego miejsca, Thornwater, żeby pokazać te same decyzje podejmowane od zera.
Dlaczego encyklopedia to zły pierwszy ruch
Świat nie ma krawędzi. Zawsze można dodać kolejną prowincję, kolejne stulecie, kolejnego boga. Historia ma określony kształt: bohatera, pragnienie, przeszkodę i ciąg scen. Jeśli najpierw budujesz świat, nic nie mówi Ci, kiedy przestać, więc przestajesz, kiedy jesteś zmęczony, zwykle z długim dokumentem i bez pierwszego rozdziału.
Fakty ustalone, zanim istnieje fabuła, to także fakty, których fabuła musi teraz przestrzegać. Zdecyduj w pierwszym tygodniu, że Duskhollow ma stałą armię dziesięciu tysięcy, a w szóstym, kiedy historia potrzebuje miasta, które nie potrafi stłumić buntu, albo przepiszesz liczbę, albo nagniesz do niej fabułę.
Obraz, który warto mieć w głowie, to góra lodowa. Czytelnik widzi kilka scen, garść imion i te zasady, które faktycznie są w grze. To, co wiesz, siedzi pod linią wody i wynurza się tylko wtedy, gdy scena tego potrzebuje, a zanurzona część ma prawo być niedokończona. Czytelnik nigdy nie zobaczy tego, czego nie zdecydowałeś; widzi tylko sprzeczności między tym, co zdecydowałeś.
Jak zacząć worldbuilding do powieści: od pytań, które zadaje historia
Zanim zdecydujesz cokolwiek o świecie, spisz pytania, które historia mu zada. Nie tematy. Pytania, w takiej formie, w jakiej zadałaby je scena.
Dla Popielnego Kręgu pierwsze z nich wyglądają tak:
- Jak zwiadowca taki jak Rowan przedostaje się nocą przez miasto, nie będąc zauważonym?
- Czemu Straż nie może po prostu aresztować wszystkich w dolnym mieście?
- Co ma dom Varnholdów, czego potrzebuje rebelia?
- Co stanie się z Finnem, synem Miry, jeśli ją złapią?
Każde pytanie wskazuje kawałek świata. Pierwsze chce dachów, godziny policyjnej i schematu patroli. Drugie chce powodu, dla którego władza korony jest ograniczona. Trzecie chce zboża, pieniędzy i sfałszowanego podpisu. Czwarte chce prawa o tym, co dzieje się z rodzinami zdrajców, i to pewnie najważniejszy fakt o świecie w całej książce, bo właśnie on sprawia, że wybór Miry coś kosztuje.
Zwróć uwagę, co się nie pojawiło: założenie królestwa, imię boga rzeki, waluta. Nic z tego nie jest potrzebne, żeby napisać scenę w The Gilded Lantern.
Zrób to samo dla swojej książki; dziesięć pytań w zupełności wystarczy. Jeśli nie umiesz wymyślić dziesięciu, i tak napisz pierwszą scenę, a pytania same przyjdą.
Pięć decyzji, które zwracają się najszybciej
Ze wszystkiego, o czym mogłaby zdecydować pierwsza sesja, pięć decyzji zwraca się najszybciej. To te, których potrzebuje pierwsza scena, i te, które najboleśniej zmienia się po dziesiątym rozdziale.
Skala świata: pokój, miasto, kontynent
Zdecyduj, ile terenu obejmuje historia. Jedno miasto z dzielnicami wystarczy na całą powieść i jest nieporównanie łatwiejsze do utrzymania w spójności niż kontynent. Popielny Krąg to Duskhollow: otoczona murem stolica z dolnym miastem (Tarnside), dworem, strażnicą przy East Gate i tunelami pod starą dzielnicą. Wszystko dzieje się w zasięgu jednej nocnej wędrówki.
Skala decyduje o tym, co będziesz musiał śledzić. Miasto potrzebuje dzielnic, kilku nazwanych budynków i dróg między nimi. Kontynent potrzebuje czasów podróży, granic i tego, kto co trzyma, a to najtrudniejszy rodzaj faktów do upilnowania, jak pokazuje poradnik Mapa zmieniającego się świata. Zacznij od mniejszej skali, niż Ci się wydaje hojne; kontynent dodasz, gdy jakaś postać opuści miasto.
Dla Thornwater, wymyślonego przykładu: jedno rybackie miasteczko, może cztery tysiące ludzi, za falochronem, z otwartym morzem po jednej stronie i słonymi bagnami po drugiej. Innych państw na razie nie ma.
Co różni ten świat od naszego i ile to kosztuje
Świat fantasy albo science fiction ma zwykle jedną czy dwie rzeczy, których nasz nie ma. Nazwij je precyzyjnie i zdecyduj, ile kosztują, bo różnica bez ceny to dekoracja.
W Duskhollow różnica jest polityczna, nie magiczna: korona dławi dawne prowincje, a podziemna siatka finansowana przez szlachecki ród stawia opór. Ceną jest to, że lojalności nie da się odczytać z rangi. Córka księcia finansuje buntowników; kapitan straży jest starym przyjacielem informatora. Ta jedna różnica napędza większość fabuły.
W Thornwater morze podnosi się co roku o szerokość dłoni, a miasteczko przetrwało tylko dlatego, że każdy mieszkaniec jest winien rok pracy na murze. Ceną jest rok Twojego życia i miasto, którego nie stać na utratę nikogo. Bohater, który chce wyjechać, jest w konflikcie ze światem, zanim ktokolwiek powie słowo.
Jeśli Twój świat ma system magii, to tu decydujesz o jego jednym twardym ograniczeniu, nie o pełnym zbiorze reguł. „Uzdrowiciele potrafią zamknąć ranę, ale nie odtworzą tego, co utracone” to ograniczenie; tabela kosztów zaklęć to hasło w encyklopedii.
Kto ma władzę i nad kim
Historia potrzebuje kogoś, kto może powiedzieć bohaterowi „nie” i postawić na swoim. Zdecyduj, kto to jest i na czym opiera się jego władza. Potem ustal jeden sposób, w jaki jest ograniczona, bo nieograniczona władza robi z fabuły przesądzoną sprawę.
W Popielnym Kręgu: korona, poprzez Straż Koronną i jej sędzię, Ophelię Crane. Jej ograniczeniem jest informacja. Straż może przesłuchiwać podejrzanych w Watch House i podwoić wschodni patrol, ale nie zajrzy do piwnicy z winem w Varnhold Manor i nie wie, kim stał się Rowan. Cała książka to wyścig między raportami sędzi a tajemnicą Kręgu.
W Thornwater: Strażnicy Muru, którzy przydzielają rok pracy i prowadzą księgę tych, którzy go odsłużyli. Ich ograniczeniem jest to, że miasteczko jest na tyle małe, że wszyscy wiedzą, kogo zwolniono. Faworyzowanie widać.
Czego chce bohater i co mu stoi na drodze
To decyzja fabularna, ale to świat nadaje przeszkodzie konkret. Napisz jedno zdanie: kto czego chce i co go powstrzymuje. Potem zapytaj, na jakich faktach o świecie to zdanie się opiera.
Rowan chce ochronić siostrę i jej syna, a jednocześnie służyć Kręgowi. Na drodze stoi mu to, że oba cele się wykluczają: im lepiej służy, tym bliżej farbiarni Miry jest sędzia. Fakty o świecie, na których to się opiera, to prawo o rodzinach zdrajców, to, że sklep Miry jest znanym punktem przekazywania wiadomości, i to, że Straż zaczęła przyglądać się dolnemu miastu.
W Thornwater: Elin Varr, kancelistka Muru, chce opuścić miasto przed swoim rokiem służby. Powstrzymuje ją to, że wyjazd przed służbą jest dezercją, a rodziny dezerterów odsługują brakujący rok za nich. To jedno prawo jest teraz kręgosłupem książki.
Jedna zasada, wokół której gnie się fabuła
Każda historia ma jedną zasadę świata, od której zależy kulminacja. To zasada, którą czytelnik musi rozumieć przed połową książki, i ta, której nigdy nie wolno Ci złamać przez przypadek. Zdecyduj o niej teraz i zapisz jako jedno zdanie, bez wyjątków, których nie zapisałeś obok.
Dla Popielnego Kręgu brzmi ona: bezpieczeństwo Kręgu zależy od tego, że nikt w służbie korony nie zna prawdziwego imienia. Sera Nightingale jest „Kestrel” dla niemal wszystkich; Rowan zasłużył na prawdziwe imię „w trudny sposób”. W chwili, gdy prawdziwe imię dotrze do Watch House, siatka jest skończona.
Dla Thornwater: rachunki muru muszą się zgadzać, bo autorytet Strażników opiera się na tym, że księga mówi prawdę. Odkrycie Elin, że się nie zgadzają, jest fabułą.
Gdy masz tę zasadę, wiesz, czego pilnować. Biblia fabuły istnieje głównie po to, by ta zasada i pięć czy sześć faktów, które ją podpierają, nie rozjechały się w trakcie pisania.
Pierwsza sesja: arkusz, który wypełnisz w jeden wieczór
Oto ćwiczenie, które zrobiłbym, zanim napiszę słowo pierwszego rozdziału. Zajmuje jedno posiedzenie. Odpowiedzi pisz ręcznie albo w zwykłym dokumencie; chodzi o to, żeby zdecydować, nie żeby sformatować.
1. Dziesięć pytań. Spisz dziesięć pytań, które scena z Twojej książki zada światu. Sformułuj je tak, jak zadałaby je scena: „Jak X dostaje się do Y?”, „Czemu Z nie może po prostu…?”
2. Skala w jednej linijce. „Historia dzieje się w: ___.” Budynek, miasteczko, miasto, region. Dopisz liczbę nazwanych miejsc, których spodziewasz się potrzebować w pierwszym akcie. Niech będzie ich mniej niż osiem.
3. Różnica i jej cena. „W tym świecie, inaczej niż w naszym, ___. Kosztuje to ___.” Najwyżej jedna albo dwie takie linijki.
4. Władza w trzech linijkach. Kto ją ma. Na czym się opiera (prawo, siła, pieniądze, informacja, wiara). Jeden sposób, w jaki jest ograniczona.
5. Zdanie. „___ chce ___, ale ___.” Potem wypisz dwa lub trzy fakty o świecie, które muszą być prawdą, żeby to zdanie działało.
6. Zasada. Jedno zdanie, w czasie teraźniejszym, bez wyjątków. Potem jedna linijka: co stanie się w kulminacji, jeśli zasada wytrzyma, a co, jeśli pęknie.
7. Sześć nazw. Bohater, osoba, która może mu powiedzieć „nie”, jeden sojusznik, jedno miejsce, w którym dzieje się pierwsza scena, jedno miejsce, do którego bohater nie może łatwo wejść, i jedna grupa albo instytucja. Sześć wystarczy na pierwsze trzy rozdziały.
8. Lista „jeszcze nie”. Wszystko, o czym kusiło Cię dziś zdecydować, a czego nie zdecydowałeś. Zapisz to i zostaw, żebyś przestał się martwić, że zapomnisz.
Oto arkusz wypełniony dla Thornwater, w skrócie:
Skala: jedno miasteczko za falochronem, cztery tysiące ludzi, bagna z tyłu i morze z przodu. Miejsca: Mur, Hala Strażników, solarnie, strych na sieci u rodziny Elin, grobla przez bagna (jedyna droga wyjazdu). Różnica: morze podnosi się o dłoń rocznie; mur utrzymuje rok pracy każdego mieszkańca. Cena: rok życia i miasto, którego nie stać na utratę nikogo. Władza: Strażnicy, którzy przydzielają służbę i prowadzą księgę; ograniczona, bo miasteczko jest małe i faworyzowanie widać. Zdanie: Elin, kancelistka Muru, chce wyjechać przed swoim rokiem, ale rodziny dezerterów służą za nich. Zasada: księga musi się zgadzać, bo na niej opiera się autorytet Strażników. Jeszcze nie: kto mieszka za bagnami, religia, czym miasteczko handlowało, zanim morze zaczęło się podnosić, czy podnoszenie da się zatrzymać.
To kompletny świat na start w niecałych dwustu słowach. Wystarczy, by napisać trzy rozdziały bez zatrzymywania się, a to jedyny test, który się liczy.
Co zapisać, a co zostawić niedopowiedziane
Arkusz daje minimum. Co jeszcze zasługuje na linijkę w biblii? Moja zasada: zapisuj wszystko, na czym czytelnik mógłby Cię przyłapać na sprzeczności; zostaw otwarte to, co zauważyłbyś tylko Ty.
| Zapisz teraz | Zostaw na razie niedopowiedziane |
|---|---|
| Imiona, nazwy i ich pisownię dla ludzi i miejsc z pierwszego aktu | Historię czegokolwiek starszego niż żywa pamięć |
| Kto jest z kim spokrewniony i kto zna czyj sekret | Kuzynów drugiego stopnia, dynastie, zasady sukcesji (dopóki saga ich nie zażąda) |
| Zasadę, wokół której gnie się fabuła, i jej zapisane wyjątki | Pełny system magii albo technologii |
| Które miejsca leżą w których i mniej więcej jak daleko od siebie | Dokładne odległości, czasy podróży, narysowaną mapę |
| Jedno prawo albo obyczaj, przez który wybór bohatera coś kosztuje | Cały kodeks prawny |
| Ile kosztuje różnica wobec naszego świata | Skąd ta różnica się wzięła |
| Wiek tych kilku postaci, których wiek ma znaczenie dla fabuły | Daty urodzenia wszystkich pozostałych |
Niedopowiedziane to nie to samo co niedbałe. Fakt niedopowiedziany to taki, którego celowo nie zdecydowałeś, a dyscyplina polega na tym, by napisać „nie zdecydowane”, zamiast wymyślić coś mimochodem i zapomnieć, że to zrobiłeś. To właśnie fakty wymyślone mimochodem wracają w osiemnastym rozdziale.
Jeden wyjątek: jeśli fabuła zależy od czasu, zdecyduj o kalendarzu, zanim cokolwiek datujesz. Nie o nazwach miesięcy, tylko o jednostkach. Ashen Calendar z demo to nic więcej niż Era, Year i Day, i to wystarcza, by powiedzieć, że Rowan urodził się w erze 2, roku 44, dniu 22, i wiedzieć, że jest starszy od Iseult. Poradnik Kalendarz i oś czasu dla wymyślonego świata tłumaczy, dlaczego jednostki znaczą więcej niż nazwy.
Błędy, które najwięcej kosztują później
To błędy na starcie, które najdrożej się odkręca, i co robić zamiast nich.
Budowanie tego, co Cię bawi, zamiast tego, czego potrzebuje historia. Trzy wieczory nad heraldyką, zero nad prawem o rodzinach zdrajców. Lekarstwo: trzymaj dziesięć pytań przypięte tam, gdzie je widzisz, i buduj tylko w stronę jednego z nich.
Władza bez ograniczenia. Władca, który może po prostu kazać rozwiązać problem. Lekarstwo: zapisz ograniczenie w tej samej linijce co władzę. Jeśli nie umiesz go znaleźć, antagonista jest za silny na historię, którą masz.
Różnica bez ceny. Magia za darmo, technologia bez wad. Lekarstwo: ustal cenę, zanim pierwsza scena użyje tej różnicy, bo to cena tworzy wybory.
Nazywanie wszystkiego. Każdego strażnika, każdej karczmy, każdej ulicy. Lekarstwo: nazywaj to, co wraca. Strażnik z jednej sceny to „strażnik”; kiedy wróci w dziewiątym rozdziale, wtedy go nazwij.
Wymyślanie mimochodem. Dajesz Mirze męża w przypadkowej linijce dialogu i nigdy tego nie zapisujesz. Lekarstwo: ilekroć zdanie po raz pierwszy stwierdza jakiś fakt o świecie, oznacz je, żeby dało się go zapisać pod koniec sesji. Bliźniaczy poradnik Worldbuilding w trakcie pisania zamienia to w cotygodniowy nawyk.
Jak to przekłada się na skarbiec Lokee
Wszystko powyżej działa w zeszycie. Oto jak wygląda w Lokee, jeśli chcesz, żeby decyzje dało się później sprawdzić, a nie tylko zapisać. Nowy skarbiec nie potrzebuje niczego poza nazwą, a ja ustawiłbym go w tej kolejności, celowo krótkiej.
1. Dwa lub trzy typy encji. W Ustawienia → Struktura → Typy encji dodaj Character, Location i Faction, każdy z własnym kolorem, tak jak w demo. Typ dla przedmiotów dodaj, gdy jakiś przedmiot zacznie mieć znaczenie dla fabuły, nie wcześniej. Poradnik Biblia fabuły, która rośnie razem ze światem omawia typy i pola dogłębnie; na pierwszą sesję to wystarczy.
2. Jedno lub dwa pola. Użyj + Dodaj pole na typie Character, by dodać pole typu Miejsce o nazwie Location, żeby skarbiec wiedział, gdzie kto jest. Jeśli wiek ma znaczenie, najpierw zdefiniuj kalendarz w Ustawienia → Struktura → Systemy kalendarzowe z jednostkami w kolejności, a potem dodaj pole typu Data fabularna, na przykład Born. Resztę pomiń.
3. Sześć nazw z arkusza. Każdą utwórz przez Utwórz encję (albo kliknij prawym przyciskiem puste miejsce na Grafie i wybierz Dodaj encję). Każdej daj krótki Opis na jedną czy dwie linijki, tak jak demo opisuje Rowana: „były zwiadowca straży miejskiej, dziś informator Popielnego Kręgu”. Trafia tam wszystko, co zdecydowane, ale jeszcze niewarte osobnego pola.
4. Relacje, o które będziesz pytać. Rowan Sibling Of Mira, Mira Parent Of Finn, Rowan Member Of The Ashen Circle. Sześć typów relacji z demo (Knows, Sibling Of, Parent Of, Member Of, Allies With, Rival Of) to rozsądny zestaw startowy.
5. Zasada, tam gdzie ją zobaczysz. Lokee nie ma obiektu „zasada”; zasada to proza. Umieść ją w notatce w Notatki przez + Nowa notatka, zatytułuj samą zasadą i powiąż przez + Powiąż z… z encjami, których dotyczy, żeby pokazywała się na ich stronach. Lista „jeszcze nie” idzie do drugiej notatki.
6. Jedna mapa albo jedna oś czasu, nie obie. Jeśli historia jest o ruchu albo terytorium, zacznij mapę przez + Nowa mapa i narysuj pięć miejsc jako obszary; narzędzia omawia poradnik Od szkicu do edytowalnego atlasu. Jeśli historia jest o kolejności zdarzeń, otwórz Oś czasu i w sekcji Chronologia świata dodaj przez Dodaj punkt te trzy czy cztery punkty, które już znasz. Oś czasu ufa kolejności; daty są opcjonalne, jak tłumaczy poradnik Trzy rodzaje „kiedy”.
To skarbiec z może dziesięcioma encjami, dwiema notatkami i jedną mapą albo osią czasu. Jest mały celowo. Poradnik Jak porządkować notatki do świata jest o tym, co robić, gdy przestanie być mały, a jak Lokee pomaga w worldbuildingu pomaga zdecydować, czy w ogóle chcesz resztę.
Czego Lokee tu nie zrobi. Nie powie Ci, o czym jest Twoja historia, którą z pięciu decyzji podjąłeś źle ani czy wybrana zasada jest ciekawa. Nie powstrzyma Cię też przed budowaniem encyklopedii; pusty skarbiec przyjmie tysiąc encji równie chętnie jak dziesięć. Dyscyplina małego początku należy do Ciebie. W zamian skarbiec daje to, że każda zapisana decyzja pozostaje do odnalezienia, a gdy później którąś zmienisz, możesz zapisać zmianę, zamiast ją nadpisywać.
W pięć minut, jeśli zaczynasz dziś
- Napisz zdanie: kto czego chce i co mu stoi na drodze.
- Napisz jedną zasadę, wokół której gnie się fabuła, bez wyjątków.
- Nazwij sześć rzeczy: bohater, przeciwnik, sojusznik, miejsce pierwszej sceny, miejsce zakazane, jedna instytucja.
- Ustal skalę w jednej linijce, mniejszą, niż wydaje Ci się hojne.
- Zacznij listę „jeszcze nie” i wrzuć na nią całą resztę.
Potem napisz pierwszą scenę. Świat zada następne pytanie, zanim scena się skończy.
Dokąd dalej
Bliźniaczy poradnik Worldbuilding w trakcie pisania przejmuje pałeczkę w tym miejscu: odpowiadanie na pytania świata w miarę, jak zadają je sceny, unikanie króliczej nory researchu i zmiana zasady, gdy zmienia się fabuła. Strony pomocy o konfiguracji skarbca oraz encjach i relacjach wymieniają każdy przycisk z powyższych kroków. Jeśli wolisz najpierw obejrzeć gotowy mały świat, skarbiec demo pod adresem /demo zawiera Popielny Krąg z trzema rozdziałami, siedemnastoma encjami i mapą miasta.